Italianos da Nação

Italian Jews in Amsterdam and the rest of the Western Sephardic Diaspora

 The Italian peninsula plays an important part in Western Sephardic history: it is where the Western Sephardic diaspora was born. It was in Italy where conversos from Portugal were first able to found openly Jewish communties. In Ferrara, Venice, Pisa, and later Livorno and many other cities, Portuguese Jewish communities were founded from the 16^th century onward. In some of these places, like Ferrara and Venice, Portuguese communities coexisted with Italian-rite and German-rite Jewish communities. In a few, such as Livorno and Pisa, the Portuguese community was the only Jewish community and other Jews had no choice but to assimilate among them over time. In both cases, however, mingling between Portuguese/Sephardic Jews and Italian and Ashkenazi Jews took place. In Livorno, Pisa, and Genoa, many Jews from a non-Iberian background joined the Sephardic community and adopted the Sephardic rite. In places where an Italian rite and/or Ashkenazi community existed, over time there were intermarriages, and -though rarely in the early days- people also moved between congregations for reasons other than marriage. As we will see, this assimilation of Italian Jews into Sephardic communities was not limited to Italy.

 Probably the first non-Sephardic Italian Jew to join the Portuguese community in Amsterdam was Saul Levi Mortera. Levi Mortera was born in Venice in 1596 to a prominent Ashkenazi family that was mostly based in Verona, taking its name from a previous place of residence: Mortara. He arrived in Amsterdam in 1616 in the company of the Portuguese Montalto family, and his story is quite different from that of other Italian Jews in Amsterdam, but it is likely that his presence -especially after having become the Chief Rabbi, Haham, of the community- had its effect on the situation of later arrivals from Italy.

 The next famous Italian Jew we encounter in Amsterdam is the artist Salom Italia. Born in Mantua in around 1619, he is active as an engraver in Amsterdam from the 1640’s. He is mostly known for his illustrated meghillot - scrolls of Ester, quetubot (marriage contracts), and for the portraits of Menasse Ben Israel and Jahacob Jeuda Leon Templo. Although he had many dealings with the Portuguese Jews in Amsterdam, and likely attended the Talmud Tora synagogue, it is unclear if he was a registered member of the community. At some point he left Amsterdam, and was back in Mantua in the 1660’s.

 A significant number of the Portuguese (and some Spanish and Levantine Sephardic Jews) came to Amsterdam by way of Italy. Many had lived in Italian cities with Portuguese communities, like Venice, or had been born there. So when Italian and Ashkenazi Italian Jews started arriving in Amsterdam, they found local Portuguese Jews with whom they shared an Italian past: some could have been former neighbours, maybe even childhood friends. Others were business partners of Portuguese Jews, and in some cases that was the very reason they had come to Amsterdam.

 One of the first apparently Italian names we find in the records of the Amsterdam medras is that of Ishac Meatob, as one of the students of Haham Sasportas, and later the Jesiba de los Pintos. Meatob was most probably a descendant of the Italian Del Bene family. The Hebrew version of the Italian name is מהטוב - mēhaṭṭōḇ, and this is how the Italian Del Benes and the Amsterdam -and later Hamburg- Meatobs signed their name in Hebrew.
The Del Bene family in Italy produced a kind of “rabbinical dynasty”, first in Bologna, where, besides Rome, the family was mostly found in the 16^th century, and later in Mantua. The Mantuan branch produced rabbis who served in places like Ferrara, Cento, and Ancona in the 17^th century. 

From Mantua was also Isac Del Bene, who, in partnership with his brother in law Meir Sarfati alias Maggino di Gabriello, set up a business in Livorno in 1593, being one of the first Jews to settle in this future Portuguese Jewish centre. They occupied themselves with the manufacturing of glass, and also silk. In Livorno and Pisa, they partnered with local Portuguese Jews, and also with the Calò family, originally from Rome. As we will see, members of the Livorno branch of the Calò family would also immigrate to Amsterdam in the 17^th century.

In 1652, an Isac de Vidal Del Bene, with several of his brothers, was living in Amsterdam. In that year, Duke Francesco I of Modena offered the brothers special privileges if they came to settle in his states, likely with the intent to set up a business in silk production, and probably one or more of the brothers accepted, as we see members of the Del Bene family in Modena in later years. It is not unlikely that this Isac Del Bene and his brothers were grandsons of the Isac Del Bene who settled in Livorno in 1593, who moved to Amsterdam with some of their Portuguese partners in the silk business. An Ysaque Mehatob had been admitted as a member in the Portuguese community in Amsterdam in 1646, possibly the same individual. 
Of the brothers there seems to be no record in Amsterdam, but maybe a son or grandson of one of the brothers was in Middelburg in 1683, when a Vidal Del Bene was granted the “burgerregt” (citizenship) and the right to enter the tobacco merchants’ guild.
The Meatob family was also to produce a number of rabbis and hazzanim. Abraham Meatob was Haham in Hamburg, where he died in 1665. He could have been one of the brothers of Ishac, or a son. Another Meatob of approximately the same generation was David Haim Meatob of Glückstadt. David’s son Jehiel became hazzan of the Glückstadt synagogue, while another son, Ishac, became the first Haham of Suriname.

 To remain in Hamburg for a moment, another Haham of Italian origin was a Jehuda Haim, locally known as Ribi Leão. His place of birth is not known, but it could be Venice, where he had been a student of R’ Leone Modena. His former teacher calls him יהודה המכונה ליאון מאזולה, likely his family origins were in the Ashkenazi community of Asolo in Veneto. Sometime before 1619 he came to Amsterdam, where he married Ester Israel Lopes, but in 1626 he is already in Hamburg, where he served as a ribi (teacher) and hazzan, and later as Haham, until his death in 1660.

 Jehuda Carmi, also an Italian, though his name suggests Provençal origins, was Haham in Hamburg and in nearby Glückstadt. He died in Hamburg in 1672.
The Luria family of Hamburg also appears to be of Italian origin, but I haven’t been able to confirm this.

 Also in Middelburg, in the Portuguese Jewish cemetery, a Haham Yshac Levi Fubini was buried in 1687. Many of the people buried here were from Antwerp, which didn’t have a Jewish cemetery at the time. The Antwerp Portuguese community at that time was known to have hired Hahamim coming from Livorno, but Levi Fubini probably arrived from Amsterdam, where an Ishac Baruh Fubini was present in 1666. In Turin, Isach Levi Fubini had been an agent of the local Nazione Portoghese. The Levi Fubini family is originally from Fubine in Piedmont, and before that from Casale. 

 Back to Amsterdam: The official status of Italian Jews within the Portuguese community in the 17^th century is not clear. In the case of Haham Mortera, he was simply considered Ashkenazi, like his colleague Uri Halevi. His descendants needed a special permission to enter the Dotar, the dowry lottery, and obtained this permission because Mortera’s wife was Portuguese, and because of his status as Haham in the community. 
In the 1660 statutes of the Medras, the school/academy of Hes Haim, it was decided that Italians, Germans, and Poles could not become members. In a later document we see the reason for this: para evitar confusao no estudo, it would create confusion for the students. Confusion because of differences in rabbinical traditions, and the pronunciation of Hebrew. For this reason, combined with the fact that vis-à-vis the Gentile authorities the Portuguese community at that time still had a certain patronage, and thus responsibility, over the Ashkenazim, who until now had still been under the greater umbrella of the Jewish (ie: Portuguese) community, it needed to “force” the German and Polish Jews to found their own institutions. The Portuguese community actively helped the German Jews to found their own synagogue for the same reason: on the one hand the Ashkenazim were now taken care of and organised, and on the other hand they were effectively removed from the Portuguese synagogues. 

It didn’t take long for the decision to be reversed for the Italians. Since Italian Jews, including Ashkenazi Italian Jews, had a rabbinical tradition and a pronunciation of Hebrew that were close to those of the Portuguese, the argument for denying them entry didn’t hold. Also the need for the Ashkenazim to have their own institutions did not apply to the Italians, as they weren’t numerous enough to have their own synagogues and schools.

It is not clear whether this acceptance of Italians into the Medras immediately also applied to the community as a whole, the Kahal Kados Talmud Tora, but likely this was the case, as these institutions and their rules for membership tended to be linked. Fact is, that from here on out we see more and more family names of non-Sephardic Italian origin appearing in the Portuguese community.

 One of those names is the already mentioned Calò. Probably already at least partially “sephardised” in Livorno, the family established itself in Amsterdam in the second half of the 17^th century and eventually also London. Another Livornese Italian family of Amsterdam, Hamburg, and London was the Ascoli family, and of similar origin were the Ottolenghi and Montefiore families of London. The originally Mantuan Vigevano family had also been well established in Livorno, both there and in Modena forming business relationships with Portuguese Jews, and a branch of the family moved first to London and later to Amsterdam and Hamburg. In 1762, another member of the Carmi (Carmy) family came to Amsterdam with a testimony that he had been a member of the Portuguese Nation of Livorno. Also coming from Livorno in the 18^thc was the Norsa family, while the Norsas of London appear to have come directly from Mantua. Probably also the Livornese Pezaro family of Amsterdam was of non-Sephardic origin, but because of various spellings of the name (Pezarro etc.) I am not entirely convinced that its origin is from Italian Pesaro. Also the rabbinical family of Meldola, spread all over the Western Sephardic diaspora (Livorno, Pisa, Reggio, Bayonne, Amsterdam, Hamburg, London, originally from Mantua) is a case of doubt, as despite their name being an apparent Italian toponym, they have a tradition of being of Spanish origin, and apart from Mantua exclusively served Sephardic communities.

 From Venice, where Portuguese (Ponentine), Levantine, Italian, and German Jews shared a ghetto; in the 17^th century came the Rietti, Lazarus, and Bassan families to Amsterdam. The first of Italian background, the other two from the German community. A branch of the Rietti family also moved to London. Jacob Bassan, grandson of Eliaser Bassan, the first Bassan to come to Amsterdam, moved to Hamburg to serve as Haham until his death in 1769. The origin of a Sigala family, also from Venice, is not clear.

Still in the 17^th century; from Mantua, a city with no established Sephardic community, arrived to Amsterdam the Pavia, Seforni, and Canton(i) families. In the same years, from Padua arrived the De Padua, Aletrino, and Treves families. From Verona came the Carpi family, from Reggio the Ferrares and Foa families, from Piedmont the Montagnana family, and from Ferrara arrived individuals named Carbon and Vougier. I have failed to find the origin of the last two names.

 The Portuguese community of Amsterdam thoroughly vetted new immigrants who asked to join, and when there was no local family member who could vouch for an individual, they asked for testimonies from the previous place of residence. These testimonies, many of which can be found online on the website of the Amsterdam archives, provide a fascinating read.

 One of those testimonies is one for a Jehuda Melhado from Turin, from 1761. Baruch Treves (probably the same as the contemporary Turinese Jew Benedetto Treves) testifies that Jehuda’s parents are of Spanish origin. Since we have a testimony from Turin from 20 years earlier, a testimony provided by the parnasim and Haham of the Portuguese Nation of Turin, testifying that David Latas Franco had been a member of said nation, it seems strange that no such testimony was provided for Jehuda Melhado. Probably also the Amsterdam Mahamad found this strange, and they apparently asked Jehuda’s cousin Salomon Balabrega (Valabrega), already living in Amsterdam where in 1735 had married the Portuguese Ribca Ximenes from Madrid, for clarification. Balabrega's testimony is dated more than a year after the testimony from Treves, so either Jehuda took a while to arrive to Amsterdam, or maybe Salomon had been away when Jehuda first arrived. Balabrega’s testimony is a rather romantic story, saying that both their families are ancient families who were exiled by the Romans to Sardinia, etc. He does not confirm the claim of Spanish ancestry. It seems that Melhado’s family name had really been Migliau, originally from the Provençal town of Milhaud, and his mother’s family was Valabrega, also a Provençal family long settled in Piedmont. Jehuda seems to have been in trouble in Turin, a fascinating story that is beyond the scope of this article, and more or less escaped to Amsterdam, probably following in the footsteps of his cousin Salomon.

Despite the lack of Spanish ancestry, the Amsterdam Mahamad seems to have been satisfied with Balabrega’s testimony, as Melhado was accepted into the community and became the ancestor of a large Portuguese family that exists until today.

 Besides the already mentioned Latas Franco (although the family belonged to the Portuguese Nation in Turin, their origin is Provençal), Balabrega, and Melhado from Turin, other Italian Jews settling in Amsterdam in the 18^th c were the Morpurgo, Canton, Porto, Capriles, D’Ancona, Della Bella, Fano, Vita Israel (likely Italian), and possibly Moresco (origin unclear) families from Venice. The first four of Ashkenazi origin, the others Italian. From Mantua arrived the Romanel/Romano, (2^nd) Porto, Sulam, Provensal families, and from Verona the Rimini family by way of London. From Pesaro came the Mondolpho family, from Padua came Luzzatto, and from Florence arrived a Segre.

Several members of the Capriles family, originally from Friuli, came to Amsterdam from Venice. But Joseph Capriles, who later settled in Curaçao, did so after a long and adventurous journey through Tunis and Malta, and conversions to Christianity and Islam, as described by Pier Cesare Ioly Zorattini in 2015.

 Also in the Portuguese community in London we find many names of Italian origin. Some of them have been mentioned above, but we also find Foligno, Basevi, Modigliani, Piperno, etc. In 1866, the Piedmontese Rabbi Benjamin Artom became Haham of the Spanish and Portuguese congregations of the United Kingdom.

 Many of these families became large and well established Portuguese Jewish families in Amsterdam and other places in the Western Sephardic diaspora. The Morpurgos, the Treveses, the Riminis, the Calos, the Ascolis, the D’Anconas, the Della Bella’s, the Vita Israels, the Melhados, the Aletrinos, the Ferrareses, the Vigevanos, etc., were well represented in the 20^th century, and some of them still are today.

 There are also a few families that are erroneously said to be of non-Sephardic Italian origin. The most famous of these is the Levi Vitoria/Italiaander family of Amsterdam, Amersfoort, Nijkerk, and Copenhagen. Abraham Levi Vitoria was a Portuguese tobacco merchant from Venice who arrived in Amsterdam in the 1660’s, or before. Because his first wife was Ashkenazi, and because his nickname, adopted by many of his descendants as a surname, was Italiaender, several researchers have concluded that he was not of Sephardic origin. But since Levi Vitoria is a known family from Iberia, probably originally from Vitoria in Basque Country, and because his descendants founded explicitly Portuguese rite communities in Nijkerk and Copenhagen, it is quite clear that this conclusion was mistaken.

 Another family said to be Italian, but in reality is most likely Portuguese, is the (de) Piza family. It is not so strange that many assumed that this family came from Pisa in Italy, as there was a large Jewish family in Italy carrying the name of da Pisa. But the Amsterdam Piza family, later also present in London, Hamburg, and the Americas, was originally from Istanbul. Before Istanbul, they had probably been of Portugal, as the name is attested there as well. A Samuel de Piza Lusitano was rabbi in Venice in the 17th century. The origin of the name is not known, it does appear to be a toponym. But unless a member of the Italian da Pisa family moved to Portugal in the 15^th century or earlier, it has nothing to do with the Italian town of Pisa.

 

 Origin of family names:

Aletrino – from the town of Alatri in Lazio

Alepron (Alpron)- from the city of Heilbronn in Germany
D’Ancona – from the city of Ancona

Artom - unknown etymology, the family is from Piedmont
Ascoli – from the town of Ascoli Piceno in the Marche region

Basevi - unclear etymology, possibly from Hebrew בת שבע - baṯ šeḇaʿ (from Verona, Ashkenazi)
Bassan – from the town of Bassano del Grappa in Veneto (Ashkenazi)
Della Bella – probably a nickname refering to the reputational beauty of a female ancestor. Originally from Padua, also present in Venice and Pesaro. An Aletrino from Padua was known by the nickname Della Bella, it could be that both families descend from a common ancestor
Del Bene – “from the good”, probably based on the character of an ancestor. Family from Rome and Bologna
Calimani – patronym from Kalman, ultimately from Greek Kalonymos. Found in Venice 
Calò – apparently a patronym from Greek Kalonymos, originating in southern Italy
Canton, Cantoni – unclear, possibly from a place called Cantone near Cremona. Venice, Mantua (Ashkenazi?)

Capriles - from Chiavris (Caprileis in Latin), near Udine in Friuli. Ashkenazi
Carmi – from the town of Crémieu in Provence
Carpi – from the town of Carpi near Modena in Emilia
Fano – from the town of Fano in the Marche region
Fermi – from the town of Fermo in the Marche region
Ferrares – probably from Ferrara
Finzi – origin unclear, possibly German
Fiorentino – from Florence
Foa, Fua – from the town of Foix in France

Foligno - from the town of Foligno in Umbria

Formiggini - from the town of Formigine in Emilia

Franchette (Franchetti) - Mantuan family of French origin
(Levi) Fubini – from the town of Fubine in Piedmont, and before that from Casale

Gallico - "French"
Giron (Ghiron) - unclear, maybe from the Gironde region in France. Ashkenazi

Italia – from Italy

Lampronte (Lampronti) - evolution of the name Alpron, from the city of Heilbronn in Germany. Ferrara - Livorno
Latas, Lattes – from the town of Lattes in Provence
Lazarus – patronym, from Elʿazar. From Venice
Luria - unclear etymology (Ashkenazi)
Luzzatto – unclear, possibily from Lusatia-Lausitz in Germany
Melhado – probably from the town of Milhaud in Provence

Modena - from the city of Modena in Emilia

Modigliani - from the town of Modigliana in the Romagna region
Mondolpho – from the town of Mondolfo in the Marche region
Montanana – from Montagnana, a town in Veneto (Ashkenazi)

Montefiore - from Montefiore dell'Aso, a town in the Marche region
Morpurgo – from the city of Marburg in present day Germany
(Levi) Mortera – from the town of Mortara in Lombardy (Ashkenazi)
Norsa – from the town of Norcia in Umbria

Olivette - probably Olivetti, from Oliveto near Bologna in Emilia
Ottolenghi – unclear, maybe from Ettlingen in Germany, or from Odalengo in Piedmont
De Padua – from the city of Padua in Veneto
Pavia – from the town of Pavia in Lombardy

Piperno - from the town of Piperno (modern Priverno) in the Lazio region
Porto – from the town of Porto Mantovano in Lombardy (Ashkenazi)
Porto Leon – probably Roman Portaleone (Lion's gate), unclear origin, possibly a toponym
Provensal, Provençal – from Provence

Recanati - from the town of Recanati in the Marche region
Rietti (Rieti) – from the town of Rieti in Lazio

Rignano - from Rignano Flaminio, a town near Rome in Lazio
Rimini – from the town of Rimini in the Romagna region
Romanel/Romano – from Rome
(Dei) Rossi – unclear origin, the name means “from the red”, possibly referring to a physical trait the family was known for.
Segre – from the town of Segré in France
Seforno (Sforno) – origin unclear, family from Bologna
Sigala – Not clear, maybe a German professional name from the word “seal”, like the name Segal?

Sonsino (Soncino) - from the town of Soncino in Lombardy
Sulam – from the Provençal town of L’Escalette (Hebrew translation)
Supino – from the town of Supino in Lazio

Tedeschi - meaning “german” in Italian

Toscana - from Tuscany
Treves – from the city of Trier in Germany

de Urbino - from the city of Urbino in the Marche region
Valabrega, Balabrega – from the town of Vallabrègues in Provence
Vigevano – from the town of Vigevano in Lombardy (Ashkenazi)
Vita Israel – probably a patronym, from Venice. Unlikely to be of Sephardic origin

(Disclaimer: For now, this is just a blog post, and not an academic paper, so no citations. If you are looking for the source of a specific statement, just ask in the comments and I will certainly oblige.)

The complicated history and etymology of a Pesah sponge biscuit.

 Sponge cake is a simple cake made with beaten eggs (usually egg whites only), flour, and sugar. There are many versions of it all over the world, and being based on such a simple, basic recipe, there is no need to assume that all have the same historical origin. Nevertheless, it is said to have originated in Iberia, which the Italian name “pan di Spagna” seems to confirm, although it is also possible that originally it was actually called “pan di spugna” (“sponge bread”) in Italian. 

An Iberian origin of these types of cakes seems even more likely when one looks at how their use spread through the Jewish diaspora. As the batter does not contain water or leavening agents, it is an ideal cake for Pesaḥ. In the Sephardic tradition, flour does not become ḥāmēṣ until it comes into contact with water. So, the Sephardic (but also Italian, Oriental, etc.) cuisine for Pesaḥ knows many cookies made with eggs, oil, wine, etc. Versions of the Levantine “masot de vino” are still sold today in Israel under the brands of Papouchado and Gattegno. The Jewish community of Rome can not imagine Pesaḥ without their “ciambellette”, a ring-shaped cookie made with flour, eggs, sugar, and olive oil. Ashkenazi Jews generally do not consider these “maṣṣā ʿashīrā” (“enriched maṣṣā”) cookies kasher for Pesaḥ, and since the Ashkenazi traditions have become more and more dominant in Jewish communities around the world, slowly these pastries are becoming a rare sight also in non-Ashkenazi communities. The once famous “prialetes” of the Portuguese Jews of Amsterdam were replaced by a version made with ground maṣṣōṯ instead of flour, which weren’t a big success, and today few people remember even those.

There is an exception though: even in Ashkenazi tradition, maṣṣā ʿashīrā may be given to young children and the sick. This is because even Ashkenazim do not consider them ḥāmēṣ, but abstain from eating them as a mere stringency. So, in many Ashkenazi communities, maṣṣā ʿashīrā was baked on purpose to give to the sick.

In the Jewish communities of the Netherlands, particularly in Amsterdam, there was such a cookie that was made specifically for Pesah. It was known as “pálewie”(1850), “plewe koekje”(1862), “pleve koekje”(1871-1886), “palewes”(1872), “pleverkoekje”(1894), and similar names. Sometimes, the rabbis of the Ashkenazi community would remind people through the Jewish newspapers that the cookies are only meant for young children and the sick and should not be eaten during Pesah by healthy adults.

But their consumption was not limited to Pesaḥ. Plevekoekjes or pleverkoeken were and are also eaten throughout the year. In the Portuguese community, they are eaten during the “schoteltjesavond”, a festive ceremony on the 15^th of Sheḇāṭ where certain foods are eaten, and certain texts are read. The pleverkoek represents wheat during this ceremony. When the emissary Hayyim Yosef David Azulai from Jerusalem visited Amsterdam during Pūrīm of 1778, among the items he received from Haham Selomo Salem in the traditional “mishloaḥ mānōṯ” was “pan esponjado” (פאן היספונג'אדו - sponge cake), as he describes in his diary published under the name Maʾgāl Ṭōḇ. Although in the same diary he tells that when he was in quarantine in the Lazzaretto of Livorno in 1774, he was sent by Sr. Pereira “pan di spagna” (פאן די היספאניא), while from R. Algazi he received “pan esponjado” (פאן היספונגיידו), so apparently they were not the same thing.

In the province of Groningen, there are local traditional cakes called “pleverkouke”, with a similar recipe and most likely the same Jewish origin.

On Curaçao, the very similar “panlevie” cookie doesn’t seem to have a strong connection to Pesaḥ (anymore?), but it is a very popular traditional treat for Jewish holidays and festivities in general.

Israel Zangwill, in his Children of the Ghetto (1892), describes how the Jews of London ate “unleavened palavas” during Pesaḥ. Josef Daniël de Jong, in his 1906 Dutch translation, translates this as “ongedeesemde 'paleves' (eierkoeken)”. The modern British Jewish “plava” is also a sponge cake, and likely shares the same origin. 

In Hamburg, the typical festival cake was “plebe”, a sponge cake made with almond flour. In the 1726 regulations of the Ashkenazi Hamburg-Altona-Wandsbek community (Dreigemeinde), “pleve” is named as an example of an “excessively expensive food” when it discusses appropriate foods for festivities. Probably it was the cost of almond flour that caused the change to potato flour, as in a Pesaḥ recipe for “pleve” in a 1936 edition of the C. V. Zeitung, a Jewish newspaper published in Berlin.

There are similar Jewish pastries, mostly for Pesaḥ, known by names that do not seem to share the same etymology. Like the already mentioned “prialetes” of Amsterdam. It is hard to reconstruct how they were originally made, but certain is that they were made with egg whites, flour, and sugar. In Venice, the Jews make “àpere” on Pesaḥ, that are made with eggs, flour, sugar and some anise and/or lemon zest. These were actually described as “plewekoekjes” by a Dutch Jewish visitor to Venice in the 1920’s. In Bordeaux, the Portuguese Jews make “michotes” for Pesaḥ, and the recipe is almost identical to that of the Venetian àpere. Different versions of cookies and cakes called “bocca di dama”, and the aforementioned “pan di Spagna” also have a long history among the Jews of Italy. The Livornese and Modenese “bocca di dama” is a sponge cake made with almond flour instead of wheat flour, just like the Hamburger “plebe”. In a manuscript with recipes of a non-Jewish lady of Amsterdam, Mrs. Marselis, from around 1790, there is a recipe called “joodekoekjes” (“jew cookies”), that describes sponge biscuits that are identical to plevekoekjes.

There exists a theory that “plever” comes from “palaveren”, a judeo-luso-dutch (not a recognised language :) ) word meaning “to talk”, but it doesn't fit with especially the earlier versions of the word.

It was a Moroccan Jewish cookie that gave me a valuable clue about a possible etymology. There are several cookies and cakes from the Jewish communities of Morocco that go by the names of “palebes”, “pallebes”, “pellebes”, “pallibes”, and similar. At least in some places they used to be associated with Pesaḥ. In Rabat, a cookie called “paleppa” is enjoyed also by the local non-Jews. In a 1998 article in EDNA, Simon Lévy suggests an etymology: “pan leve”, a local term from Iberia meaning “light bread”. So far, that is the most plausible etymology I have seen suggested. It could explain all the variations in various countries. And in fact, the Priberam dictionary of the Portuguese language gives “pão leve” as a synonym for “pão de ló”, which is sponge cake.

In a 19^th century manuscript of recipes from the home of the Lopes Suasso family of The Hague, transcribed, commented on, and published by Rudolf Nunes Ferro in 2002 under the title “Suasso’s Kookrecepten”, there is a recipe called “poun leve”. It gives the recipe for a sponge cake batter but isn’t very clear on how to bake the cake/cookies. "Poun" sounds like a phonetic rendering in Dutch of how the Portuguese “pão” might have been pronounced by the author, so most probably this is indeed a recipe for pão leve, and the ancestor of the different types of plevekoek in The Netherlands.

De Benedetti

De Benedetti is (was) a large and important Piedmontese Jewish family. They lived mainly in Asti and Cherasco, but also in other Piedmontese cities. Until today, a branch of the family (no longer Jewish) is prominent in the Italian financial world, with the Gruppo De Benedetti holding company.
A branch of the family moved to Livorno, and another (from there?) to Amsterdam, assimilating in the local Sephardic communities. Abramo Vittorio De Benedetti, born in Livorno in 1847, served as Rabbi of Pisa for 40 years. R. Emanuel De Beneditty, born in Amsterdam in 1808 and known locally as Ribi Maantje, was a beloved teacher in the Amsterdam Portuguese community of the late 19th century. Mr. Nochem De Beneditty (1883-1944) was an important jurist in Amsterdam and member of the Mahamad of the Portuguese community. He was murdered by the Nazis in Auschwitz.

Ribi Emanuel De Beneditty

There is a known claim of members of the De Benedetti family in Italy to be of Iberian ancestry, a claim that is accepted without question by some, and rejected by others. As the family for many generations was part of the Italian, French, and German rite communities of Piedmont, it seems logical to reject the claim in the absence of proof. Also because there are similar myths about other Piedmontese families whose supposed Sephardic origins have been disproved. A theory is that the origin of the family is French, and was originally De Benoît. This could make sense, seen that the family was mostly based in the French rite Jewish community of Asti.
But, as shown in the following article written by a family member in Israel, the Sephardic origins claim is more specific: http://www.hakeillah.com/4_07_17.htm
The family claims to be descended from/related to R. Yehoshu’aʿ Boʿaz ben Shimʿon Baruch, author of the famous work Shilté Haggibborim. R. Baruch was probably born in Italy, but testifies to be of “Meghorashé Qatalonia”, those expelled from Catalonia. He lived in Sabbioneta, and later in Savigliano, Piedmont, where he died in 1555.

When, thanks to Ton Tielen, I finally had the index to The Jews in Piedmont by Renata Segre again, I thought to look up the first De Benedetti’s, thinking to disprove this theory.
I couldn’t… In fact, what I found seemed more and more to confirm the theory!
The first person of a similar name found in the work of Segre is a Benedicto de Benedictis, who in 1547, together with another Jew named Anselmo Montagnana, asks permission to settle in Cherasco (not far from Savigliano). He has already obtained permission of the Prince of Piedmont to settle in the area of Asti. Where he came from is not mentioned, but permission to settle in Cherasco is granted.
In 1552, a local Jewish banker is mentioned in Cherasco, by the name of Intendadeo de Benedictis. He becomes an important local financer, often referred to as “Tadeo”. In the 1580’s, we start seeing a banker named Meir de Benedetti in Cherasco, who seems to be an important local figure, sometimes simply called “the Jew”. In 1587, Benaya de Benedetti is first mentioned, merchant and banker, with an uncommon first name… Later we see the family spread from Cherasco and Asti to Fossano, Acqui, Turin, Alessandria, Nizza, etc.

Now back to the family of Yehoshu’aʿ Boʿaz Baruch. It’s clear from his writings, and those of contemporaries, that he wasn’t alone in Italy, he mentions several members of his family. He had at least three sons: Benayahu, Hanokh, and Moshe, and a daughter, Ruth, who was married to his nephew, Shelomo son of R. Shemaʿya Baruch. His grandson was apparently also named Yehoshu’aʿ Boʿaz, the son of Moshe, and lived in Asti, as he writes on his copy of one of his grandfather’s works. The family name is written as מברוך, “from/of Barukh” by R. Y. B. senior, and as מבית ברוך, “of the house of Barukh” by his grandson.

The first names could be important: We have seen two generations of Baruch named Yehoshu’aʿ Boʿaz, and there are many generations of De Benedetti’s named Salvador Boniforte, which looks very much like a translation of the Hebrew name. R. Baruch’s son was named Benaya(hu), not a very common name, and used by several generations of De Benedetti’s. The name Intendadeo could be a translation of Yehoyadaʿ, father of the Biblical Benayahu. But I haven’t seen the name come back in the following generations.
I have found no mention anywhere of a French or Provençal Jewish family by the name of De Benoît.

Een Portugeesch-Joodsche Vestiging te Amersfoort op het midden der 17de eeuw.

Door JAC. ZWARTS, Nieuw Israelietisch Weekblad No 17, Vrijdag 17 September 1920.

Delpher

  Nog steeds bestaat er, sedert Koenen in 1840 zijn bekende, en voor zijn tijd belangrijke studie „geschiedenis der joden in Nederland” schreef, geen meer uitgebreid, met de nieuwste bronnen rekening houdend, goed gedocumenteerd werk over dit onderwerp. We houden nog niet eens aan een bronnenpublicatie, waar de meeste bronnen, die zich in de stedelijke archieven bevinden, vrijwel onbekend zijn.
 

  Inzonderheid omtrent de kleinere Port.-Joodsche [gemeentes die hebben] bestaan, tast men in diepe duisternis, en zij zijn belangrijk, omdat juist de Spaansche en Portugeesche Joden veel tot den economischen bloei in het gouden tijdperk der Republiek hebben bijgedragen en uit Joodsch-historisch oogpunt, waar zij door hun aristocratische afkomst, hun algemeene ontwikkeling, hun stoffelijke welvaart als de voornaamste Joden ter wereld golden. ¹⁾
 

  Zoo vond ik in de Amersfoortsche Vroedschapsresolutiën enkele aanwijzingen, waaruit blijkt, dat de Zuiderzeehandel van Amsterdam op Amersfoort, ook aldaar een tot op heden onbekende vestiging in de 17e eeuw ten gevolg had.

  In Juli 1655 gaven „eenighe portegiesen” het verlangen te kennen zich te Amersfoort metterwoon te mogen vestigen. ²⁾ De vroedschap was het verzoek, zooals meestal, wanneer het Portugeesche Joden betrof, de 17e eeuwsche Regenten van hun rekkelijkhid blijk gaven, gunstig gestemd en had een open oog voor den vooruitgang der goede stad, die door hun vestiging zoude bevorderd worden. En dan moest het gevaar van besmetting wijken, dat van vreemdelingen te duchten was. Haar Rotterdamsche zuster was een veertigtal jaren te voren verder gegaan en had zelfs in 1610 besloten „de cooplieden van de Portugaelsche natie met eenige privilegen ende vrijheden te inviteren binnen de voorseide stede te comen resideren”. ³⁾

  Het ligt voor de hand, dat deze „portegiesen” van de verlangde vergunning gebruik zullen hebben gemaakt. Het mocht mij echter niet gelukken, in het Notarieel Archief van Amersfoort, berustend in 's Rijks Archieven te Utrecht, eenige nadere bijzonderheden hieromtrent te vinden.

  Zes jaar later, in December 1661, vinden we in de Amersfoortsche Vroedschapsresolutiën, twee Portugeesche Joden, Joseph Pereira, geboortig van Ville Roiael in Portugal, en Emanuel Tor Alto, geboortig in Ville Floor, eveneens in Portugal, die den burgereed naar geexhibeerde attestatie van hun comportement „met gedeckten hoofde volgens de Joodse maniere wel daer toe staende” hadden afgelegt en het burgerschap van Amersfoort hadden verkregen. ⁴⁾ Van Bemmel zegt omtrent dit „borgerschap” in zijn Beschrijving van Amersfoort ⁵⁾:
  „De Burgers waren die geenen, welke binnen de stad wonende, aldaar van Burgers geboren waren, of hun Burgerschap gekogt hadden, en dus in allerhande gevallen door den Raad niet alleen verantwoord en voorgestaan, maar tot allerhande gilden, en in den Raad toegelaten wierden, gelijk ook niemand Burger mogten worden, tenzij hij voor vijftig Beyersche gulden Burgen hadde gesteld, dat hij zes jaaren lang met wijf en kinderen binnen de stad komen en metterwoon blijven zoude, ende alle voorlasten afdoen”.

  Weldra zou Joseph Pereira van deze nieuw verworven rechten gebruik moeten maken. De familie Pereira behoort tot de eerste hier ten lande gevestigde Portugeesch-Joodsche familiën en zette hier in nieuwen bloei en luister haar aloude roem voort, vooral in de 18e eeuw ⁶⁾.

  Isaac da Costa zegt in zijn „Adellijke geslachten onder de Israëlieten” ⁷⁾ historische gegevens, omtrent dit geslacht, ontleend aan een kolossaal groot folio Ms in rood fluweelen band, den 22en Februari 1535 door den wapenkoning van Joan III van Portugal ten behoeve van den Portugeeschen edelman Graaf Dom Manuel Pereira afgegeven. Het vangt met Ruy (Rodrigo) Pereira o bravo (de dappere) aan en behandelt onderscheidene verwante geslachten, meest uit Koninklijken Portugeeschen bloede. Als Marranos was hun wapens een leliekruis van zilver in keel, als Joden veranderden zij het kruis in een boom, zinspelend op perenboom. Maar dit alles kon de Amersfoortsche inwoners niet gunstig jegens hun nieuwen Joodschen medeburger stemmen, en hun ongenoegen kwam in onderscheiden „insolentiën voor sijn wooninge in scheltwoorden en anders” tot uiting ⁸⁾.

  Vandaar dat Joseph Pereira uithoofde van zijn gewonnen burgerschap der Regeerders bescherming inriep. De vroede vaderen lieten hun authoriteit gelden en gelastten den Officier de klacht te onderzoeken „en het recht van den hr van den Lande te bewaren”.
  Het economisch belang der Portugeesche Joden strekt zich ook over onderscheidene industriën uit.

  Toen omstreeks 1650 verscheidene Portugeesche Joden zich in Maarssen vestigden en er zich verstoutten den Joodschen godsdienst uit te oefenen, verwekte dit heftige verontwaardiging bij den Kerkeraad der „Gemeinte Jesu Christi”, die door haar requesten van de Utrechtsche Staten gedaan wisten te krijgen, dat de Schout in het najaar van 1653 dit persoonlijk belette. In een tegenrequest van de Portugeesche Joden heet het:
  „hoe dat sy supplianten met intentie van te cultiveren de neeringe en voortganck van handtwercken in de voorsz dorpe bij provisie hadden gestelt een sijdemolen daer mede haer wel vijf en twijntich persoonen van d'lnwoonders zijn geneerende soo oudt, als jongh, verhopen 'tselve getal metter tijt zal vermeerderen en veel grooter worden: waer uyt dan die arme luyden veel beneficie soude connen treeken soo werckluyden alsoock Backers en Brouwers en alle andere Die neeringe Doen: waer Door d'lnwoonders tot maersen met heul. supplianten hadden minnelijcke correspondentie” ⁸⁾.

  Acht jaar later, in 1662, droeg „sekere portegiese Joode woonende binnen deze Stadt” der Vroedschap mondeling zijn bede voor, om toestemming te erlangen „binnen sijn huijs twee a drije wolle weefgetouwen te mogen aanstellen” ⁹⁾.

De Vroedschap benoemde een commissie uit haar midden „omde overichheyt van de Draperijen te hooren” en dienaangaande te rapporteeren.

  Het advies is mij onbekend; het verzoek zal wellicht toegestaan zijn. Van Bemmel zegt ¹⁰⁾ over de lakendraperiën dat tot ieder winkel, ja tot ieder weefgetouw „ten minsten tusschen de dertig en veertig menschen behoorden”. Vondel zingt in zijn „De Nachtegaal van Amisfort”:

Het Laken-schietspoel ruyscht door d'aangespanne keten.

Zij kemt, en spint, en breid en weeft de Schaapevacht,

Hier wordt den Vreemden, vart den gastvrije Ingezeten

Gewelkomt, slegt en recht, en zonder dwaasepracht.

  Voornamelijk bij den Bloemendaalschen poort Stonden deze „volmolens” tegenover de latere joodsche begraafplaats; hier stond vlak tegenover een vollemolen op 't water, „maar door de Verslapping van 't volle weefgetouw is dezelve Voor lange jaaren af- en weggebrooken” zegt v. Bemmel ¹¹⁾. Dit hoekje grond behoort sinds oude tijden aan de Nederlandsch Israelietisehe gemeente te Amersfoort.
 

  In het smaakvol geschreven feestgeschrift bij de inhuldiging van H. M. de Koningin „Oranjebloesems uit de gedenkbladen van Neerlands Israël” schrijft wijlen Opperrabbijn T. Tal z.g., dat te Amersfoort in 1726 een Portugeesche en in 1727 een Hoogduitsche Synagoge bestond. Het eerste kom ik niet bevestigd vinden. Wel zegt v. Bemmel ¹³⁾: Zij (de Joden) hilden voortijds (is vóór 1726) hunne vergaderingen tot het plegen van hunnen godsdienst, op twee bijzondere plaatsen, doch hoeft hier niet juist aan Portugeesche Joden te worden gedacht.
 

  Ten slotte vonden we in 1665 in het Notarieel Archief van Notaris Willem Visscher te Amersfoort ¹⁴⁾ een machtiging van „Jacob Monsalto jegenwoordich alhier ter stede, mij notaris bekent gemaeckt sijnde out (soo hij verclaerde) omtrent vier en twintich jaren... als een mede Soon ende Erfgenaem van Sa, Moses Morenas Monsalto ende Ghana Moreno Monsalto in haer beijder leven echtel. wonende tot Amsterdam... special omme wijllen naem en van wegen hem compt inder minne of met recht te versoeken innen te vorderen, of ontfangen vande Ed. Heeren weesm.ren der stede Amsterdam voorut soodanig somme van penu: als ter weescaemere aldaer wegens hem compart inde voorsz qualité is berusten” enz.

  Wellicht stonden de vestiging van Portugeesche Joden in Amersfoort in verband met die (volgens Da Costa een Italiaansch-Portugeesche Synaoge) van Nijkerk, waarvan thans nog eenige overblijfselen restten, in de 18e eeuw moet hebben gebloeid en in den loop der vorige eeuw verdween. Haar verleden is mede door het feit, dat er van Nijkerk vóór 1813 geen Notarieele Archieven zijn, nog in de diepste duisternis gehuld. In het oude gedeelte van het zich ontwikkelende Provinciestadje Amersfoort, waar de Muurhuizen zich tegen den Stadswal uitbouwen, ligt de Bloemendaalsche Poort. Waar het oude geboomte zich achter den metersdikken ouden stadsmuur in het diep donkergroen van den ouden stadsgracht weerspiegelt, ligt aan den eenen kant de golvende oude begraafplaats der Joodsche gemeente; aan den anderen kant ligt een klein hoekje met hekwerk afgestut, waarop eenden rustig tusschen het groen broeden. Men wijst het aan als de begraafplaats van de voormalige Portugeesche Joden van Amersfoort.

¹⁾ Binnen afzienbaren tijd hoop ik een uitgebreide studie over „de Spaansch-Portugeesch Joodsche nederzetting te Maarssen” in het licht te geven.

²⁾ Bijlage I.
³⁾J. H. Roos in „Algemeen Ned. Familienblad “1884 no. 26 en E. Italië „Isr. Gemeente” in „Rotterdam in den loop der eeuwen” 2e gedeelte 6e stuk p. 133, R'dam 1910.
⁴⁾ Bijlage II.
⁵⁾ Uitrecht 1760, dl. II p. 752-753.
⁶⁾ Zie uitvoerig mijn in noot ¹⁾ aangekondigde studie.
⁷⁾ De Navorscher, Jrg. 1858, p. 72.
⁸⁾ Bijlage III.
⁹⁾ Bijlage IV.
¹⁰⁾ Dl. II, p. 780.
¹¹⁾ Hrd., p. 40-41.
¹²⁾ Amsterdam 1898, p. 78.
¹³⁾ Dl. I, p. 178.
¹⁴⁾ Rijks Archief te Utrecht in d.d. 7 Aug. 1665 (fol. 103).
¹⁵⁾ Zie: Moreno „The Jewish Encyclopedia”, New-York—Londen, 1901-1905, vol. IX, p. 15.

BIJLAGE I. Extract uit de Vroedschapsresolutiën der stad Amersfoort, gemeentearchief aldaar in dato 27 juli 1655.

In den Raed bekent gemaeckt sijnde dat eenighe portugiesen haer hebben aengegeven, van dat sij geerne binnen dese Stat metterwoon souden komen hebben 't zelve toegestaen mits dat sij luyden geen persoonen met haer en brengen, die besocht sijn en met eenighe besmettelijcke siekten, ofte oock eenighe meubelen med te brengen, die uijt besmette huijsingen ofte plaetsen gewonenn sijn.

Actum úts.

BIJLAGE II. Extract uit de Vroedschapsresolutiën der Stad Amersfoort, gemeente-archief aldaar in d.d. 2 Decmber 1661.

 

Borger. Joseph Pereira geboortigh van Ville Roiael in Portugael Joode lest gewoont hebbende binnen Amsterdam, en naer geexhibeerde attestatie van sijn comportement, heeft gewonnen de Borgerschap, der Stad Amersfoort, en op luyden den eet met gedeckten hoofde volgens Joodse manier wel staende gedaen.
Actum úts.

Borger. Emanuel For Alto gebortigh van ville floor in Portugaell Joode lest gewoont hebbende binnen Amsterdam, en naer geexhibeerde attestatie van sijn comportement, heeft gewonnen de Borgerschap deser stad Amersfoort, en op huyden den eet niet gedeckten hoofde volgens de Joodse maniere wel daer toe staende gedaan.

Actum úts úpra.

BIJLAGE III. Extract uit de Vroedschapsresolutiën der Stad Amersfoort, gemeente-archief aldaar in d.d. 20 October 1662.

Politie den XX October 1662.

De Regeerders rs. gehoort de Clachte van Joseph Pereira Portugyse Joode, dat heyde insolentien voor sijn wooninge in scheltwoorden en anders gepleeght worden, hebben den heer Officier gelast D. op te informeeren en het recht van den hr. van den Lande te bewaren.
Actum úts.

BIJLAGE IV. Extract uit de Vroedschapsresolutiën der Stad Amersfoort, gemeente-archief aldaar in d.d. 18 Februari 1662.

Politie den XVIIIen februarij 1662.

De Regeerders rs. gehoort het mondelinge versoek van sekere portugiese Joode woonende binnen dese stadt ten eynde hem gepermirteert mocht worden binnen sijn huijs twee adrije wolle weeffgetouwen te mogen aenstellen: hebben goedgevonden te committeren de heeren Borgermrs. off wie van haer Ed. best sall konnen Dacorez nevens Rutgr Ebertzen, Johan Richolt van Ruytenbergh en Johan van Ommeren Schepenen mitsgrs. Claes HendrickzRaad off het meerendeel van heer D: omde overichheijt vande Draperijen te hooren tot het voorsz v.soeck te induceren en een middel dien aangaend huijne vinden.
Actum úts.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Uit: De joodsche gemeente van Amersfoort : Gedenkschrift samengest. ter gelegenheid van het 2. eeuwfeest van haar synagoge ; 5487:1727 - 5607:1927 / door Jac. Zwarts

Goethe Universität

 

De Portugeesche Vestiging.

Keizer Karel V vaardigde to Utrecht in 1546 een plakaat uit, waarbij de Joden „alomme binnen onsen Lande van Utrecht” verdreven werden, voor zoover zij er waren en nieuwe Joodsche vestiging verboden werd.¹⁾ Dat dit verbod ook voor Amersfoort gold, blijkt wel uit het antwoord aan de deputatie, die de stad Nijmegen op 3 Februari naar den Keizer te Amersfoort zond, om haar Joden to mogen behouden. De Keizer wees dit verzoek of en de Nijmeegsche Joden trokken toen naar het Kleefsche weg.

Toen de Republiek der Vereenigde Nederlanden zelfstandig was geworden, vestigden zich op het einde der 16de eeuw de aanzienlijke Spaansche en Portugeesche Joden te Amsterdam die er den Joodschen godsdienst vrij konden uitoefenen, nadat zij de bloeddorstige Inquisitie ontvlucht waren. Het waren lieden met hooge Europeesche adellijke titels, van algemeene beschaving, van kunst no wetenschap, met handels- en ondernemingsgeest en voorzien van ruime finantieele middelen.

Evenals in Holland waren zij ook in Amersfoort de pioniers der Joodsche vestiging. Werden zij te Amsterdam in den handel geheel vrijgelaten, van de industrieen was hun de boekdrukkunst, de suikerraffinaderij en de diamantslijperij gelaten; zijde- en lakenweverij was daar het monopolie der gilden.

In Amsterdam bloeide bij haar opkomst de Draperie of lakenbereiding weder op en werd weldra de hoofdnering van Amsterdam. Daar nu wel vier-vijfde van de Spaansche wol naar Nederland ging, terwijl omgekeerd het laken voor een groot deel weer naar het land der merinoschapen terugging,²⁾ was het voor de Spaansche en Portugeesche Joden dus dubbel bezwaarlijk, dat zij én de zijdeindustrie én de lakendraperie in Amsterdam niet vermochten uit te oefenen. Omstreeks 1650 richtten zij daarom een zijdemolen to Maarssen bij Utrecht op, waar zij een 25 tal werklieden brood verschaften. Dit was echter van korten duur, doordat de Vroedschap van Utrecht in 1654 uit concurrentiemotieven, deze nijverheid deed stopzetten. Zij zochten nu Amersfoort op, dat reeds belangrijke lakenfabricage bezat. Op 27 Juli 1655 werd in den Amersfoortschen Raad bekend gemaakt „dat eenighe portugiesen haer hebben aengegeven, can dat sij geerne binnen dese stad metterwoon souden komen.” ³⁾ Hun verzoek werd toegestaan, mits zij geen personen zouden medebrengen, die een besmettelijke ziekte hadden of meubels, die van besmette huizen of steden afkomstig waren.

De eerste Joodsche burger van Amersfoort was dan Joseph Pereira, een voornaam heer en afstammeling van Ruy (Rodrigo) Pereira o bravo (de dappere), verwant aan het voormalige koningshuis van Portugal. Nog bewaart de familie den wapenbrief, den 22en Februari 1535 door den wapenkoning van Jan III ten behoeve van Graaf Dom Manuel Pereira afgegeven; als Joden veranderden zij het kruis in hun wapen in een boom. Joseph Pereira „geboortigh van Ville Roiael in Portugal Joode” en Emanuel de For Alto „geboortigh van Ville Floor in Portugal Joode” beiden „lest gewoond hebbende binnen Amsterdam” verwierven op 2 December 1661 het stadsburgerrecht van Amersfoort ⁴⁾, waarop zij met gedekten hoofde volgens Joodsche manier den eed aflegden. In het jaar 1663 verwierven weder 3 Portugeesche Joden het Burgerrecht van Amersfoort. Het waren Isaacq a Roijo „gebooren binnen Lisbon in Portugael Joode” (9 Maart), Abraham Nunes de Pas, Amsterdamsch koopman (6 Juli) en Abraham Rodrigues. „geboortig van Mon Santo in Portugal Portugijse Joode Drapier” (23 November). Uit het Informatieboek ⁵⁾ maken wij nader met de Portugeesche Joden kennis, wanneer zij op Sabbathmiddag op de Wal bij Bloemendaal aan den wandel waren. Zoo zien wij dan weder Pereira met den heer For Alto, dan weder met Mevrouw For Alto op de Sabbathwandeling. In 1663 maken wij op een Sabbathmiddag kennis met „sekere Joode genaemt Benjamin” en „de Joode woonende opt Sant genaemt den Spaenjaert” en Isaacq a Royo onder „eenige Joden”, die over Bloemendaal liepen.

De Portugeezen konden te Amersfoort, dank zij den wijden blik van Regeerders, ongestoord hun bedrijf uitoefenen. De omvang hiervan last zich gissen uit het verzoek van „sekere portegiese Joode woonende binnen deze Stadt” in 1662 om „binnen sijn huijs twee a drije wolle weeffgetouwen te mogen aenstellen” waartoe voor elk weefgetouw, volgens Van Bemmel, ten minste tusschen de dertig en veertig menschen behoorden. lk kan van het personeel slechts Evert can Crouwenhoff noemen, die op 22 September 1663 als 22-jarig „Drapiersgesel werckende bij Salomon de Pas Joode” voorkomt ⁵⁾ en in 1664 de 23-jarigen „Wolketder" Philips Moijses.

In 1665 vinden wij dan nog to Amersfoort woonachtig de 24-jarige Portugeesche Jood Jacob Monsalto, zoon van den toen to Amsterdam overleden Sr. Moses Morenas Monsalto en Chana Moreno Monsalto. ⁵⁾

De volmolens der Drapiers stonden voornamelijk bij de Bloemendaalsche Poort, alwaar de Joodsche Gemeente tegenover de groote begraafplaats nog een oud begraafplaatsje bezit, dat can de Portugeezen zou afkomstig zijn. Inderdaad vond ik er het onderstuk can een zerk op met de letters ת'נ'צ'ב'ה, de afkorting van den gewonen wensch onder een Joodschen zerk voor de ziel van de(n) overledene. Uit de versiering bleek mij, dat de steep liggend bedoeld is, dus van een Portugeesch-Joodsch graf moet zijn en uit de eerste helft der 18e eeuw moet dateeren.

Waar deze op Sabbath middag wandelende Portugeesche Joden hun Synagogedienst hebben gehouden is niet bekend; ik vermoed echter ten huize van Pereira. Ook de Hoogduitsche Joden hielden naderhand synagogediensten to Amersfoort, totdat de Portugeesche met de Hoogduitsch-Joodsche Gemeente in het begin der 18de eeuw samensmolt. Toen werd door alle Amersfoortsche Joden gezamenlijk Synagogedienst gehouden, welke gemeenschap in 1727 het tegenwoordige Bedehuis inwijdde. In 1729 deed echter Dr. Moses de Fortis nog moeite, om ten zijnen huize Synagoge volgens Portugeeschen ritus te houden.⁶⁾ Salomon Benjamijnsz (Betsoleil ben Benjomin Preizik), Levi Benjaminsz(Leib bar Boroech), Gerrit Zamuels Cohen (Gitrien ben Benjomin Kouhein), Jacob of Beer Symonsz, Baarnd Jacobusz. Harmanus Zamuelz, Aaron Benjaminsz (Aharoun Benjomin) en Ysaack Coenraads „sijnde alle van de Hoogduijtse Joodse Natie, haar binnen dese stad bevindende”, verklaren voor notaris Harderwijk op 30 Maart 1729, dat zij op 22 Maart laatstleden „met de Heer Moses de Fortis Philosophiæ et mediciæ doctor sijnde vande Portugeesche Joodse natie en wonende binnen dese stad, ende dat, door inductie ende persuatie (overreding) van den selven Heer Fortis, seker contract alhier hebben aangegaan,” waarbij zij zich verbonden hebben tegenover Dr. De Fortis „omme in desselfs huijs bij te woonen en te frequenteren, (dikwijls bij te wonen) op de dagen, tijden en uuren daartoe gesteld, den Portugeesche Godsdienst, waar van sijlieden belijdenisse doen.” Nu zij echter „dese saak nader ende met rijpe overleg hebben geexamineert ende overwoogen, ende verders voltomen in haar gemoed sijn overtuigt geworden, dat sij van voorgaande teekening bij de Hoogduijtse Joodse Ouderlingen gedaan (van welke Hoogduijtse ende geensints van de Portugeese Joodse Nasie sij comparanten altoos geweest sijn, ende nog sijn, dienvolgens abusivelijk bij 't voorsz Contract met meergemelde Fortis aangegaen van de Portugeesche Joodse Natie te sijn gemeld worden) niet konnen nogh moogen afgaen.”

Dr. de Fortis had deze arme luiden met klinkende munt betaald en daar hij acht Joden huurde, blijkt wel (daar er 10 voor den dienst noodig zijn) dat hij toen tot de eenigste Portugeesch-Joodsche familie van Amersfoort nog behoorde. Parnassijns der Hoogduitsch-Joodsche Gemeente konden echter geen particuliere Synagoge dulden, daar hun Synagoge, zoo dit voorbeeld nagevolgd zou worden, niet zou kunnen blijven voortbestaan, Het achttal kreeg dus ieder een som van Parnassijns, waarvan Dr. de Fortis moest worden terugbetaald en zij zich vervolgens aan hun contract als lid der Gemeente hadden te houden. Zoo kwam het, dat zij nu verklaarden „vervolgens poeniteren ende berouw hebben” over het contract met den Doctor „dat sij als onnosele menschen ende die saaken niet verstaande” door Dr. de Fortis „waaren geroepen, genodigt, misleijd ende als omgekogt geweest” waartegen zij nu protesteeren en een gerechtelijke insinuatie aan Dr. de Fortis laten doen met de mededeeling, dat zij „niet gesint sijn, op den 18e van de maand April 1729 in sijne huijsinge tot 't oeffenen vande godsdienst haar te laten vinden, maar te sullen blijven continueren in de Kerk en de Gemeente, waar aan sij door voorgaande verbintenis sig hebben geengageert gehad, ende waar van sij alsnu overtuijgt sig niet meer door eenige reden off persuasie willen laten debauchere off int toecomende daar van te laten afftrekken” zooals zij nu „uyt armoede en verlegendheijd van geld” hebben laten doen. Zij laten de 7 guldens en 10 stuivers die Dr. de Fortis ieder had gegeven bij de insinuatie nu weder restitueeren.

Dit is het laatste bericht van een Portugeesch-Joodsche Vestiging te Amersfoort. Alleen hier hebben zij de lakenweverij als industrie kunnen beoefenen. En de groote beteekenis, die deze industrie gehad heeft voor hen, schetst een Portugeesche Jood te Amster-dam in 1770.⁷⁾ Deze wilde het verval van zijn Portugeesch-Joodsche „Natie” opheffen door het oprichten van een zijdefabriek en een wolspinnerij, waarvan hij dan weder de grootste welvaart verwacht „Dat dit het wederopkomen der doode draperie-nering hier ter stede veroorzaken kon en de armoedige jeugd aan bezigheid en het verdienen hielp.”

¹⁾ Zwarts: „De beide 16de eeuwsche lodenreliefs in het Centraal Museum te Utrecht” in het „Oudheidkundig Jaarboek” (April 1925).
²⁾ „Amsterdam in de 17de eeuw.” II Den Haag 1901-1904 Hoofdst. VII: Zwarts: „Portugeesche Joden te Maarsssen en N. Maarsseveen in de 17de eeuw” overdruk uk het Jaarboekje van „Niftarlake” 1922.
³⁾ Zwarts: „Een Portugeesch Joodsche Vestiging te Amersfoort op het midden der 17de eeuw” in het „Nieuw Israël. Weekblad”. van 17 September 1920 Jrg. 56 No. 17 en in het „Ned. Nieuw Biographisch Woordenboek” VI p. 1106.
⁴⁾ Burgerboek van Amersfoort (Gemeentearchief No. 17).
⁵⁾ Informatieboek van het Gerecht (No. 407) in het Rijks Archief te Utrecht.
⁶⁾ Protocol Notaris Johan Harderwijk in het Rijks Archief te Utrecht (No. 1701).
⁷⁾ „De Vrijdagavond” van 27 Maart 1925 Jrg. I No. 53.

De Zoogenaamde Portugeesche Gemeente te Nijkerk, door Dr. D. E. Cohen (Amsterdam)

Uit „Bijdragen en Mededeelingen van het Genootschap voor de Joodsche Wetenschap in Nederland” 1925
PDF Genootschap Joodse Wetenschap

 Met mijn eigen aantekeningen in rood

 Eenigen tijd geleden deelde de heer D. S. van Zuiden een en ander mede „Over den oorsprong van de voormalige Portugeesche Joodsche gemeente te Nijkerk” ¹⁾. Bij een onderzoek naar de oude Joodsche gemeenten in ons land, dat ik voor eenige jaren deed, werd ook mijne belangstelling voor deze gemeente opgewekt. Ik heb toen omtrent hare geschiedenis merkwaardige gegevens kunnen verzamelen, die mij in staat stellen iets meer van den sluier, die Nijkerk's verleden omhult, op te lichten.

  Het is niet bekend, of in de Middeleeuwen, toen er verschillende steden van Gelderland, zooals Nijmegen, Arnhem en Zutphen, Joden woonden, deze ook te Nijkerk gevestigd waren. ln ieder geval is er, nadat Karel V door zijne plakkaten de Joden uit zijne landen verdreven had „op poene te verbeuren bij voirz. Joeden lyf und goedt”, geen spoor meer van hen te vinden.
  Noch in de Resolutieboeken ²⁾ van de Ambtsjonkers van Nijkerk, noch in de oude boeken van het Weeshuis kont eenig bericht voor omtrent de Joden vóór het jaar 1700. Dit neemt echter niet weg, dat ze er toch reeds in het begin der 17e eeuw gewoond hebben. Hun aantal kan zelfs niet onbelangrijk geweest zijn, want in het midden dier eeuw bezaten ze reeds een begraafplaats op Hoogstraten. Dit is de oudste der drie Joodsche begraafplaatsen, welke men thans te Nijkerk vindt. Naar de heer S. Hamburger mij in der tijd mededeelde, zijn, daar grafsteenen gevonden uit de jaren 1650 en 1651. Thans liggen deze steenen waarschijnlijk diep onder den grond, want de pogingen om ze terug te vinden waren vruchteloos.
  Of de eerste Joodsche inwoners van Nijkerk Hoogduitsche, Italiaansche of Portugeesche Joden geweest zijn, is niet met zekerheid vast te stellen, waarschijnijk is echter, dat de eerste vestiging uit Hoogduitsche Joden bestaan heeft. ^[1]
 De eenige Jood, die voor 1700 met name genoemd wordt, is Jacob de Jode. Deze was vóór 1681 politie agent of zooals het toen heette armen-jager. Het Resolutieboek vermeldt ³⁾ dato 8 Maart 1681 „Nog hebben de Jonckeren geaccordeert, dat Renger Tyzen bij provisie sal worden aengestelt tot Armen Jager, in plaatse van Jacob de Jode.” Hij genoot daarvoor een tractement van honderd gulden.
 Verder worrdt in de Resolutieboeken onder de honderd en vijf en twintig onderteekenaars, ingezetenen van Nijkerk, die 1 Mei 1703 het ambtsbestuur een groote vaart naar zee trachtten te verkrijgen, ook Salomon Levi aangetroffen, waarschijnlijk dezelfde, aan wie in Januari 1708 „het Wesenhuis” verpacht is en die nog in 1733 lombardhouder was.
  Dat op deze lijst slechts één Jood voorkomt, is merkwaardig, en doet vermoeden, dat het aantal Joden, dat omstreeks 1700 te Nijkerk woonde, niet heel groot was. Het is dan ook wel zeker, dat vele Joodsche tabakshandelaren in het midden en in de tweede helft der 17e eeuw uit Nijkerk zijn weggetrokken. Enkelen emigreerden met Wouter van Twiller, directeur der West-Indische Compagnie, en vele andere Nijkerkenaars naar Noord Amerika, waar ze zich op Long-Island grond kochten om tabaksplantages aan te leggen ^{4) [2]} . De meesten echter hebben zich in den omtrek van Nijkerk vooral in het naburige Amersfoort gevestigd. Een van deze was Ezechiël Cohen. In een oorkonde van 15 Maart 1727 verklaren Burgemeesters enz. der stad Amersfoort, dat „Sinjr. Ezechiël Cohen in den jaere 1690 binnen dese stad is komen wonen” enz. Verder, dat hij „van den jaere 1690 en ook al te voren eer alhier woonagtigh was binnen dese stad en naburige steden en plaatsen de coopmanschap van Tabak seer sterk, heeft geexerceert en heden nogh is exerceerende soo dat den requirant bij ons bekend staet voor een van de eerste en principaalste cooplieden in tabak” enz.
  Van deze eerste Joodsche gemeente schijnt dus niet veel overgebleven te zijn.

 Toen op het einde der 17e eeuw en ‘t begin der 18e eeuw de tabaksteelt haar hoogtepunt bereikte, veranderde dit echter. Volgens van Bemmel ⁴⁾ waren er te Amersfoort in 1636 ongeveer vijftig planters, in 1670 honderd en twintig en in 't begin der 18e eeuw over de twee honderd. Geen wonder, dat zich toen ook te Nijkerk vele nieuwe planters vestigden. Onder hen bevonden zich verschillende Joden van Italiaansche herkomst. Hun aantal nam voortdurend toe, zoodat het toch al niet groote aantal Hoogduitsche Joden spoedig in de minderheid geraakte. Deze sloten zich bij de Italianen, die den Portugeesche ritus in hunne gebeden volgden, aan en hielden met hen tezamen hunne godsdienstige bijeenkomsten. Zoo ontstond deze zoogenaamde Portugeesche gemeente, die echter noch geestelijk noch administratief met de Amsterdamsche Sephardische gemeente in verbinding heeft gestaan. Het tegendeel is juist het geval, bij geschillen onderwierpen ze zich aan de beslissing van het Opperrabbinaat der Hoogduitsche gemeente te Amsterdam ⁵⁾.
 In dit verband is het ook van belang te weten, dat de familie Italiaander, die deze gemeente stichtte, tot de Hoogduitsche Joden moet gerekend worden.^[3] Daarom en ook om de leidende positie, welke zij in de Nijkerksche gemeente innam, komt het mij gewenscht voor een en ander over haar mede te deelen.
  De ltaliaander’s dreven op het einde der 17e eeuw en in de eerste helft der 18de eeuw een grooten tabakshandel. Ze verkochten en verscheepten tabak naar de Noordelijke landen en steden om de Oostzee, hadden groote tabaksvelden en schuren te Nijkerk en Amersfoort en pakhuizen te Amsterdam. Als men de Resolutieboeken uit die dagen naslaat lijkt het wel, of ze met de Cohen's en de van Rees den handel in de inlandsche tabak grootendeels in handen hadden.
 Zooals hun naam aanduidt zijn ze van ltaliaansche herkomst.^[4] Hun stamvader Abraham Benjamin was afkomstig uit Venetië. In het Poorterboek van Amsterdam staat hij op 9 Septenber 1670 als tabakspinder ingeschreven. Hij was lid van de Portugeesche gemeente aldaar, bij welke hij bekend stond onder den naam van Abraham Levi Victoria.^[5] Niet alleen komen op zijn fraaie grafsteen op Ouderkerk deze bijde namen voor, maar ook is hij uit verschillende notarieele acten gebleken, dat Abraham Italiaander, Abraham Levi Victoria ^[5] en Abraham Levi van Venetiën dezelfde persoon is. ln een enkele acte wordt hij zelfs een „hoogduyts Joods koopman” genoemd.^[6] Waarschijnlijk was hij een dier leden der vóór 1660 bestaan hebbende Italiaansche gemeente te Amsterdam, die zich later gedeeltelijk bij de Portugeesche gemeente hebben aangesloten.^[7] Hij was het ook, die met Jacob Abraham Coen in 1667 de Portugeesche Vereeniging Gonen Dal ^[8] oprichtte.
 Den 24sten September 1673 huwde hij met Rebecca, dochter van Mozes Hammelburg. Uit dit huwelijk had hij vier zonen en even zooveel dochters, die allen met Hoogduitsche vrouwen en mannen getrouwd waren en op de begraafplaatsen der Hoogduitsche Joden zijn begraven. Hieruit blijkt dus wel, dat ze zichzelf tot die gemeente rekenden.
  Een zoon ^[9] en dochter daarentegen uit het tweede huwelijk met Gracia Campos zijn evenals hun moeder, die eene Sephardische was, op Ouderkerk begraven.
  Abraham Italiaander zelf heeft nooit te Nijkerk gewoond, want zoowel bij het sluiten van het eerste huwelijk als van het tweede op den 21sten Mei 1688 woonde hij te Amsterdam, waar hij in het jaar 1700 overleden is.
  Zijn zonen zetten na zijn dood den tabakshandel voort. Mordechai, Jacob, Benjamin en Isaak ltaliaander stonden aan het hoofd von groote handelshuizen. Omstreeks 1709 vestigden Mordechai en Jacob zich te Nijkerk. Door hun komst met een groote schare familieleden en personeel werd het aantal Joden daar sterk vemeerderd. Met hen begint een tijdperk van bloei zoowel voor den tabakshandel als voor de Joodsche gemeente te Nijkerk.
  Uit dezen tijd bestaan nog enkele aanzienlijke koopmanshuizen en een paar groote pakhuizen ongeveer in 1725 door van Rees en Italiaander gebouwd. In een van deze pakhuizen was de kerk gevestigd. Deze schijnt ongeveer in 1728 als zoodanig door hen te zijn ingericht. ln de Kwartiersrecessen vinden we in het plakkaat van 28 October 1728 over de tolorantie der Joden te Nijkerk, dat het gebouw geen „uyterlijke forme van kerkelijk gebouw gegeven mag worden en, „van buyten niet van andere gemeene Huysen sijn te onderscheiden”.
  De straat, die thans Nieuwstraat heet, was in 1739 Jodenbreestraat genaamd. Als pachters van de Waag, vinden we in 1725 de Wed. Mordechai Italiaander, in 1731 Alexander van Rees, 1732 en 1733 Jacob van Italiaander.Toch is het niet altijd botertje tot den boom, want nu en dan steekt de naijver den kop op. Het blijkt uit de Resolutie van 3 October 1736 „des naemiddaghs. Op requeste van sommige ingezetenen aangaande de Waagmeester hebben haar Hoogwelgeboren goedgevonden het selve te stellen in handen van den Paghter van de Waagh Alexander van Rees om haar op binnen vier en twintigh uren te dienen van berigt”. Dan dadelijk „4 October des voormiddaghs. Eenige ingesetenen van het requeste omtrent de waagmeester gehoort daer over met den waagmeester ind breede gesproken.” – „5 October. Op requeste van eenige toebaxplanters alhier versoekende redres over nieuwigheden dies susteneerden door Alexander van Rees paghter van de Waagh ingevoert te syn, soo omtrent de kortinge aan den uytslagh van de Toeback, als ook de persoon die deselve weegt, alles breder in voorn. requeste vervat, hetwelcke gesteld synde in handen van voorn. van Rees ter fine van berigt, wahruyt Haer Hoogwelgeboren klaer gebleken is, dat geen de minste nieuwigheeden in deesen syn ingevoert maar dat sedert onverdenkelycke jaeren op dezelfde voet als tegenwoordigh gepractiseerd is geworden hebben Haer Hoogwelgeboren het versogt in dezen afgeslagen.”

  Terwijl den Joden verboden was, op het platteland van Gelderland te wonen, werden ze te Nijkerk, dat toen ook tot het platteland gerekend werd, niet alleen geduld maar ook beschermd en genoten ze er persoonlijke en handelsvrijheden ⁶⁾.

 Uit deze en de volgende Resolutie blijkt duidelijk de gezindheid der Ambtjonkers ten hunnen opzichte: „12 Decembel 1726. Van Rees en Jacob Italiaander hebben verzocht binnen te staan (d.w.z. in de vergadering der Ambtsjonkers) 't geen toegestaan is.

 Van Rees, doende 't woord heeft geklaagt over de schippers, dat deselve niet wilden lossen in 't lJ den tabak en dat zulks altoos onder protest en met moeite deden, alsmede bewees, dat de Amsterdammer zulks werkelijk geweygerd had, verzoekende redres. 

 Vorders dat een straat mogte gemaakt worden van den Koetsendijk (de verbindingsweg van de haven naar de Jodenbreestraat) waartoe hij Maas van Dempseler en Aalt de metseler zoude teven 150 gl. zullende daartoe hooren 50 gl. arbeidsloon en 60 last steen, 't last op 4 gl. gerekent is f 240. zijnde samen 290 gl. en doordien 't Ampt de vragt enz. van zant als steen aan haer had, dat sulks wel voor 300 gl. konde gemaakt worden, 't geen hij versogt.”

 Den volgenden dag stonden de Ambtsjonkers 150 gl. voor het voorgestelde werk toe. Verder beloofden de schippers „in 't vervolg voor klagten zorge te draagen”, hetgeen toen beteekende, dat ze klachten zouden zien te voorkomen ⁶⁾.

 Intusschen was in de tweede helft der 18e eeuw het bloeitijdperk van den tabaksbouw voorbij. De familie Italiaander was in getalsterkte achteruitgegaan terwijl het aantal Joden, dat den Hoogduitschen ritus in hunne gebeden volgde, toegenomen was. Het gevolg was, dat het aantal van beide partijen zoo ongeveer gelijk geworden was.
  Dit gaf aanleiding tot ontevredenheid en geschillen. De Hoogduitsche Joden wenschten nu niet langer den Portugeeschen ritus, waarop ze weinig gesteld waren, te volgen. Ze gingen hun eigen godsdienstoefeningen houden en hielden hunne samenkomsten op een zolder. Daarom verzocht Jacob Markus in 1761 voor de Hoogduitsche Joden een huis tot kerk te mogen inrichten, evenals dat voor de Portugeesche Joden geoorloofd was.
  Toch duurde het nog tot 1801, voor ze hun eigen kerkgebouw konden inwijden. Dit werd grootendeels geschonken door Salomon Nihom, die voorzitter der Hollandsch Joodsche gemeente was. De strijd, die nu tusschen beide gemeenten werd gevoerd en waarvan door van Zuiden de oorspronkelijke briefwisseling werd medegedeeld, eindige daarmede, dat de zoogenaamde Portugeesche gemeente ophield als zelfstandige gemeente te bestaan. Doch eerst in 1847 is de overgang geheel tot stand gekomen. Het kerkgebouw dezer gemeente is toen gedeeltelijk tot schoolgebouw en gedeeltelijk tot vergaderzaal ingericht. Het ameublement der kerk is naar Barneveld gebracht toen daar een synagoge gesticht is ⁷⁾.
  Het honderdjarig bestaan van de kerk der vereenigde gemeenten werd den 31sten Mei 1901 feestelijk gevierd. Er was een plechtige kerkdienst, waarbij Opperrabbijn L. Wagenaar in een indrukwekkende rede deze voor Nijkerk zoo belangrijke gebeurtenis herdacht.

¹⁾ Nederl. Archief voor Kerkgeschiedenis 1922.

²⁾ Mededeeling van den heer G. Beernik aan mij.
³⁾ G. Beernik, Nijkerk voor twee eeuwen.
⁴⁾ Van Bemmel, Beschrijving der stad Amersfoort.
⁵⁾ „Soo nochtans dat bij provisie er tot naedere dispositie binnen de Vest var Nijkerk, sullen worden getolereert sodanige Joden of Smoussen, die ardaer handelen en arbeiden in de Negotie van den Toeback en 't spinnen en toebereiden van deselve” uit: (het algemeen-Gelderse) Placaet (van 28 October 1726), dienende tot elucidatie en interpretatie van het Placaet van den 21. May 1726. Over het niet mogen wonen en vernachten van Joden ten platten Lande. Zie: Groot Gelders Placaet-boek III, 441.
⁶⁾ Van Zuiden, l.c.
⁷⁾ Mededeeling van den heer S. Hamburger.

Mijn aantekeningen:

^[1] Toch was er al in 1636 een “Portugies” die tabak verbouwde in Nijkerk, en wordt een “Pieter Caesar Italiaan” genoemd. Deze Pieter Caesar schijnt uit Harderwijk naar Nijkerk te zijn gekomen, en heeft in 1650 de begraafplaats aangekocht. Ook was hij de eigenaar van het "Huis met de Bijenkorf", waar de eerste huissynagoge was. (Bron?)

^[2] Volgens J.G. Van Dillen berust dit op legendevorming.
^[3] Abraham “Italiaender” Levi Vitoria was van Portugeesche afkomst, en hoewel zijn eerste vrouw -de moeder van de Nijkerkse Italiaanders- een Hoogduitse was, volgden de Italiaanders toch ook in Nijkerk de Portugeesche traditie. (Een andere tak van de familie vestigde zich in Denemarken, waar ze in Copenhagen een eigen synagoge stichtten volgens Portugeesche ritus)
^[4] Via Italië naar Nederland gekomen, maar van Portugeesche oorsprong.
^[5] Vitoria
^[6] Misschien omdat hij met een Hoogduitse was getrouwd?
^[7] Wellicht bedoelt de schrijver de gemeente Beth Jahacob, wiens Hakhamim uit/via Italië waren gekomen? Maar die gemeente bestond al lang niet meer in 1660.
^[8] Honen Dalim
^[9] Josuah Levy Vitoria

Huis met de Bijenkorf